بیستوهفتم اردیبهشتماه ۱۴۰۵، تونل کندوان در جاده چالوس که در مرتفعترین بخش این جاده قرار دارد و حالا سالها است که بهعنوان یکی از مهمترین جاذبههای گردشگری مسیر کرجــچالوس شناخته میشود، ۸۸ ساله شد.
ساخت این تونل به دستور و اهتمام رضاشاه پهلوی در سال ۱۳۱۷، حدود ۱۳ کیلومتر از مسیر کرج به چالوس را کوتاه کرد و دیگر به دور زدن کوههای صعبالعبور نیازی نبود. افزون بر این، احداث تونل کندوان عبورومرور در برفگیرترین و مرتفعترین بخش جاده را در فصلهای سرد سال آسانتر و ایمنتر کرد و در توسعه ارتباط میان تهران و شهرهای شمالی ایران نقش مهمی داشت.
راههای ارتباطی قبل از احداث جاده چالوس
تا پایان دوره قاجار، ایران فاقد جادههای مهندسیشده و قابلعبور برای خودرو بود و شبکه ارتباطی بر پایه مسیرهای خاکی، مالرو و گذرگاههای طبیعی شکل گرفته بود که بر اثر رفتوآمد کاروانها و چهارپایان ایجاد میشدند و با هر بارش و سیلاب، تغییر شکل میداد. هیچگونه سازهای مانند تونل، پل استاندارد یا دیوارههای حفاظتی هم وجود نداشت و عبور وسایل چرخدار بسیار محدود و تنها در محدوده شهرها ممکن بود.
در مسیر کرج تا چالوس نیز وضع به همین ترتیب بود، به طوری که تنها یک مسیر باریک و صعبالعبور مالرو روستاهای دامنه البرز را به هم وصل میکرد، اما این مسیر قابلیت اتصال شمال و جنوب کشور به هم را نداشت. حتی سفر شاهان قاجار، از جمله ناصرالدینشاه، برای رسیدن به ییلاق شهرستانک، از همین راههای سخت و کوهستانی انجام میشد. بنابراین جاده چالوس نخستین تلاشی بود که مسیر کوهستانی البرز را با استانداردهای مهندسی مدرن شکافت و ارتباط خودرویی میان تهران و شمال را ممکن کرد.
جاده پر پیچ و خم چالوس؛ شاهراه خاطرهها
کلنگ ساخت جاده چالوس اردیبهشت ۱۳۱۰ به دستور رضاشاه پهلوی به زمین زده شد و با وجود همه سختیها و پیچیدگیهای فنی، کمتر از سه سال بعد به بهرهبرداری رسید و با حضور خود شاه در دوازدهم آذر سال ۱۳۱۲ افتتاح شد. این جاده که پایتخت ایران را به شهرهای شمالی پیوند میزند، در طول مسیرش چشماندازهایی از طبیعت بکر، پلها و تونلها و مکانهای دیدنی کمنظیری را پیش روی مسافران میگذارد.
طی سالهای پس از انقلاب اسلامی، رسانههای حکومتی بهتناوب ادعا کردهاند که ساخت جاده چالوس به دستور بیگانگان یا برای دسترسی رضاشاه به املاک شخصی او در شمال انجام شد، اما مرور کارنامه ۱۶ ساله او نشان میدهد که ساماندهی و توسعه راههای کشور یک برنامه فراگیر و سراسری بود، نه اقدامی با هدف منافع شخصی. مسئولیت این برنامه در آن دوره به «وزارت فواید عامه» سپرده شده بود.
بر اساس منابع تاریخی موجود، مهدیقلیخان هدایت، نخستوزیر وقت، شانزدهم شهریور ۱۳۰۸، کریم بوذرجمهری را بهعنوان وزیر فواید عامه به مجلس معرفی کرد. از آن تاریخ تا تصویب قانون ایجاد «وزارت طرق و شوارع و وزارت اقتصاد ملی» در اسفند همان سال، مجموعهای گسترده از پروژههای راهسازی و جادهکشی در نقاط مختلف ایران آغاز شد. به طوری که تا پایان دوره رضاشاه، راههای ارتباطی ایران به ۲۴ هزار کیلومتر رسید، حال آنکه ایران در پایان دوره قاجار تنها حدود سه هزار کیلومتر جاده داشت. به عبارت دیگر شبکه راههای ایران در کمتر از ۱۵ سال، هشت برابر شد.
رضاشاه در مراسم افتتاح جاده چالوس، شخصا حضور یافت و نام «راه مخصوص» را برای آن انتخاب کرد. این جاده ۱۶۸ کیلومتر طول داشت و عرض آن به طور متوسط هشت متر بود، اما در برخی نقاط کوهستانی و دشتها، به ۱۰ تا ۱۲ متر هم میرسید.
بر اساس اسناد موجود در آرشیو ملی ایران، طراحی، نقشهبرداری و مطالعات اولیه احداث جاده چالوس را مهندسی لهستانی به نام چرنتلسکی در سال ۱۳۰۹ انجام داد. نقشه این مسیر با مقیاس یکدوهزارم، به تاریخ ۲۳ بهمن ۱۳۰۹، هم با امضای او در آرشیو ثبت است که نشان میدهد جاده چالوس بر پایه یک طرح دقیق مهندسیشده شکل گرفت.
اجرای پروژه نیز با مشارکت مستقیم شرکتهای آلمانی و بریتانیایی انجام شد که در آن سالها از مهمترین پیمانکاران فنی در ایران بودند.
این نکته را نباید فراموش کرد که اگرچه جاده چالوس در مراحل اولیه طراحی و اجرای سازههای تخصصی با مشارکت مهندسان خارجی ساخته شد، بخش عمده عملیات اجرایی آن بر دوش صدها مهندس، استادکار و کارگر ایرانی بود. بهخصوص که در آن زمان صنعت راهسازی ایران هنوز فاقد ماشینآلات سنگین، تجهیزات ایمنی و فناوریهای امروزی بود و به همین دلیل تراشیدن کوهها، ایجاد شیبها، ساخت دیوارهها و تونلها با دشواریهای مضاعف انجام میشد.
تونل کندوان؛ بزرگترین پروژه تکمیلی جاده چالوس
پس از احداث جاده چالوس، بهتدریج رستورانها، مراکز تفریحی و اقامتگاههای متعددی در امتداد این مسیر شکل گرفتند و این جاده آرامآرام به یکی از مهمترین مسیرهای گردشگری ایران تبدیل شد. همزمان، پروژههای تکمیلی متعددی نیز برای ایمنسازی و تسهیل عبورومرور در این جاده اجرا شد که مهمترین آنها احداث تونل کندوان بود.
در مجموع، حدود ۱۱ تونل در مسیر کرج تا چالوس ساخته شد، اما تونل کندوان که در ۹۰ کیلومتری جنوب چالوس قرار دارد، شناختهشدهترین و مهمترین آنها به شمار میرود و از نظر اهمیت و ابعاد پروژه، چیزی کم از خود جاده چالوس ندارد.
عملیات ساخت تونل کندوان سال ۱۳۱۴ آغاز شد و سه سال بعد، در سال ۱۳۱۷ به پایان رسید. پیش از احداث این تونل، خودروها ناچار بودند برای ادامه مسیر، کوه بزرگ کندوان را از جادهای پرپیچوخم و خطرناک دور بزنند که هم طولانیتر بود و هم در فصلهای سرد سال، به دلیل بارش سنگین برف و یخبندان، عبور از آن دشوار و گاه ناممکن میشد. به همین دلیل، پیش از ساخت تونل کندوان، جاده کرجــچالوس حدود پنج ماه از سال عملا قابلتردد نبود.
با بهرهبرداری از تونل کندوان، مسیر کرجــچالوس حدود ۱۵ دقیقه کوتاهتر شد، اما اهمیت اصلی آن، تسهیل عبور از مرتفعترین، برفگیرترین و خطرناکترین بخش جاده بود که پس از افتتاح تونل، در فصلهای سرد سال نیز قابل استفادهتر و ایمنتر شد.
ساخت تونل کندوان در دوران مجید آهی، وزیر راه وقت، انجام شد و اجرای آن بر عهده دو شرکت دانمارکی یا سوئدی بود که با وجود محدودیت شدید امکانات فنی در آن دوره، طی سه سال به پایان رسید و روز ۲۷ اردیبهشت ۱۳۱۷، رضاشاه برای افتتاح رسمی تونل کندوان راهی جاده چالوس شد و با خودرو شخصی از آن عبور کرد.
به نوشته موسسه مطالعات تاریخ معاصر ایران، ساخت این تونل در شرایطی انجام شد که امکانات حفاری مکانیزه بسیار محدود بود و کارگران در سرمای شدید ناشی از شرایط سخت اقلیمی، در دل کوه فعالیت میکردند. با این حال، پروژه عظیم تونل کندوان تنها ظرف سه سال به پایان رسید و به یکی از مهمترین پروژههای عمرانی ایران در آن دوران تبدیل شد. هرچند اکنون نیز با وجود گذشت نزدیک به یک قرن، همچنان یکی از مهمترین راههای ارتباطی و زیرساختهای جادهای ایران در قلب جاده چالوس است.
در کنار روایتهای رسمی، نقلقولهایی شفاهی نیز درباره روند ساخت تونل وجود دارد. بر اساس برخی روایتها، رضاشاه برای افزایش انگیزه کارگران، در ازای هر کلنگی که در دل کوه زده میشد، به آنان سکهای پنجریالی پرداخت میکرد؛ رقمی که در آن زمان مبلغ قابلتوجهی محسوب میشد و برای کارگران انگیزهای مضاعف ایجاد میکرد.
درباره علت نامگذاری این تونل نیز روایت قابلتاملی وجود دارد. «کندوان» نام روستایی در استان آذربایجان شرقی است که اهالی آن از دیرباز خانههایشان را با ابزارآلات دستی و ساده در دل کوه میکندند. روستای کندوان به همین دلیل یکی از جاذبههای گردشگری بکر در ایران به شمار میرود و در فهرست روستاهای جهانی سازمان جهانی گردشگری نیز قرار دارد.
گفته میشود کارگران و استادکاران پروژه تونل کندوان در آن زمان از میان اهالی ماهر و سختکوش کندوان انتخاب شدند و در پایان کار نیز به پاس قدردانی از آنان، با پیشنهاد مهندس گرایلی، از مهندسان پروژه کندوان، این تونل به اسم «تونل کندوان» نامگذاری شد.
